در این نوشته قصد دارم یکی از فیلم های مورد علاقه خودم و جز آثار برتر سینمای فرانسه را با هم مورد بررسی قرار بدیم. توهم بزرگ ساخته سال 1937 به کارگردانی ژان رنوار با مدت زمان 114 دقیقه و فیلم برداری کریستین ماترا، تدوین مارگوریت رنوار و با بازی ژان گابین، پیر فرزنی، اریش فن اشتروهایم، دیتا پارلو و ژولین کارت.
چرا توهم بزرگ بیشتر از یک فیلم جنگیست
توهم بزرگ رنوار، معمولا به عنوان یکی از اساسی ترین فیلم های ضد جنگ تاریخ سینما شناخته می شود اما این عنوان فقط شروع ماجراست. توهم بزرگ یک فیلم جنگی بدون هیچ صحنه نظامیست. قدرت این فیلم نه از انفجار هاست و نه از پیروزی های نظامی و یا فداکاری های قهرمانانه که در فیلم های جنگی معمول است. به جای این المان ها، رنوار درام را حول گفتگو، تضاد طبقاتی، وعده مشترک غذایی، روتین زندان، بازی های نمایشی، نقشه های فرار، و کرامت شکننده انسان درون تاریخ می سازد.
این فیلم که در سال 1937 دو سال قبل از شروع جنگ جهانی دوم اکران شد نگاهی به جنگ جهانی اول است در حالی که به وضوح از ترس های دهه خود سخن میگوید. داستان فیلم حول افسران فرانسوی که در کمپ آلمانی زندانی ها اسیر شده اند می گذرد اما موضوع فیلم بزرگتر از اسارت است. فیلم به دنبال جواب این پرسش است که ایا ملیت، طبقه، زبان و افتخار نظامی میتوانند از حقیقت خشن جنگ مدرن زنده بیرون بیاند.
این فیلم رو میشه به عنوان داستان دوستی، تنهایی و امید پشت خطوط دشمن در لحظه ای تعریف کرد که اروپا به سرعت به سمت مصیبت جدیدی در حال حرکت بوده است.
پیشنهاد مطالعه: رنج از نگاه داستایوفسکی
خلاصه داستان، زندانیان، فرار و دیوار های نامرئی جامعه
همانطور که گفتم فیلم در دوران جنگ جهانی اول می گذرد وقتی هواپیمای ستوان مارِشال با بازی ژان گابین و کاپیتان بوئلدیو با بازی پیر فرزنی در یک عملیات شناسی زده می شود و توسط یک افسر آلمانی به اسم کاپیتان ون روفنشتاین با بازی اریش فن اشتروهایم دستگیر و به کمپ زندانیان فرستاده می شوند.در کمپ آن ها دیگر زندانیان فرانسوی از جمله روزنتال یک افسر یهودی ثروتمند را می بینند.
در نگاه اول توهم بزرگ مثل یک فیلم کلاسیک فرار از زندان است مردانی که تونل حفر میکنند نقشه های فریب می چینند مراقب نگهبانان هستند و آرزوی آزادی دارند. اما رنوار بیشتر از اینکه نگران تنش و تعلیق باشد به فکر فضای اخلاقی و اجتماعی حول فرار است.
زندانیان بر اساس طبقه، عادت، سطح تحصیلات و گذشته خود جدا شده اند اما اسارت این ها را به یک برابری نامعمول می رساند. مارِشال رفتار طبقه کارگر از جمله رک بودن، احساسی بودن و غریزی عمل کردن را دارد بولدیو یک آریستوکرات محافظه کار و و فادار به اصولیست که در حال از بین رفتن بوده است. روزنتال یک زندانی بخشنده و عمل گراست. ون روفنشتاین بولدیو رو به عنوان عضو خانواده در حال محو آریستوکرات های اروپا به رسمیت می شناسد با اینکه از نظر ملیتی دشمن زندانیان است. داستان فیلم حول تناقض ها رشد می کند افسر دشمن بولدیو را از خود هم وطنای وی بهتر می شناسد و رابطه ایجاد می کند.
بیشتر بخوانید: اختراع عکاسی هوایی در جنگ جهانی اول
فیلمی بین دو جنگ
قبلا درباره بهترین فیلم های جنگ جهانی اول در دو نوشته براتون نوشتم و در آنجا یک معرفی کوتاهی نسبت به توهم بزرگ نیز داشته ام. در نوشته های بعدی توضیحات بیشتری درباره جنگ جهانی اول و سینما در آن دوران خواهم نوشت اما در اینجا خوبه که بدونید که توهم بزرگ در سال 1937 در فرانسه ساخته شد در دورانی که هنوز خاطره جنگ بزرگ برای مردم زنده و تهدید جنگ جدید غیر قابل صرف نظر کردن بود. خود رنوار در جنگ جهانی اول خدمت کرده بود و بخشی از اصالت احساسی فیلم ناشی از همین پس زمینه تاریخیست.
سیاست فیلم نافی زبان ساده ملی گراییست و از قهرمان سازی از سربازان فرانسوی و هیولا سازی از سربازان آلمانی پرهیز می کند. توهم بزرگ جنگ را به عنوان راهی به سمت افتخار نمی بیند و سربازان را در دو جبهه به عنوان انسان هایی می بیند که درون سیستمی بزرگتر از خودشان اسیر شده اند.
پیشنهاد کتاب: دنیای قشنگ نو اثر آلدوس هاکسلی
واکنش اروپای فاشیست به این فیلم نشان میداد که این فیلم چقدر تیز و دقیق بوده است. فیلم توسط وزیر تبلیغات حزب نازی ژوزف گوبلز ممنوع اعلام شد و مسئولین آلمانی نسخه های فیلم را از بین بردند در حالی که بعد ها یک نسخه از فیلم در سال 1945 در مونیخ توسط سربازان آمریکایی کشف شد.فیلم علاوه بر آلمان در ایتالیا نیز ممنوع بود و گوبلز به این فیلم لقب دشمن شماره یک سینمایی عموم مردم رو داد.
استقبال جهانی از فیلم نیز به همین اندازه پر اهمیت بود. توهم بزرگ در یازدهمین جایزه اسکار ، نامزد بهترین فیلم شد.
پیشنهاد مطالعه: اسطوره چیست؟
کارگردانی ژان رنوار، انسان دوستی در حرکت
کارگردانی رنوار در توهم بزرگ، ناپیدا، روان و به صورت عمیقی انسانیست. او به ندرت بیننده را به سمت یک قضاوت احساسی ساده می برد و به جای آن اجازه میده که روابط به وسیله حرکت، فضا، حالت چهره و صدا تعیین بشود.
نشان دادن جنگ در اتاق ها به جای میدان نبرد
رادیکال ترین انتخاب فیلم، حذف کردن صحنه های جنگی مرسوم در فیلم های نظامی است. ما در مورد جنگ می شنویم، فشارش را حس می کنیم و نتایجش را میبینیم در حالی که داستان در کمگ های زندان، نهارخوری، راهرو، خوابگاه، تئاتر و حیاط زندان می گذرد. این تصمیم رنوار جنگ را به جای ماجراجویی تبدیل به مکانیزم اجتماعی پوچ می کند. آدم ها به خواندن ادامه می دهند، می خندید، می خورند و با هم بحث می کنند در حالی که تمام رفتار هایشان توسط سیم خاردار محصور شده است.
پیشنهاد کتاب: امپراتوری خورشید
طبقه به مثابه مرز مخفی
عنوان فیلم فقط مربوط به جنگ نیست بلکه اشاره به این است که ساختارهای قدیمی اجتماعی توهمی بیش نیستند. بولدیو و روفنشتاین به ارتش های مخالف تعلق دارند اما کد های آریستوکراتشان آن ها را به هم متصل می کند. مارِشال و روزنتال هم وطن بولدیو هستند اما دنیای اجتماعی متفاوتی با وی دارند. رنوار به ما نشان می دهد که طبقه می تواند مرز های ملی را با همان قدرت وطن پرستی طی کند.
دشمن خود انسان است که جنگ را تبدیل به تراژدی بزرگ می کند.
ون روفنشتاین یک شخصیت شرور ساده نیست بلکه یک آدم سخت زخمی رسمی و البته تنهاست. بدن او به گونه ای عمل می کند که انگار توسط آیین های نظامی حفظ شده است. او نماینده نظامی گری آریستوکرات است که تاریخ مدرن از بین برده است. تراژدی وی باور به اعتقاداتیست که دیگر در جهان جایی برای حضور ندارد.
این یکی از دلایلیست که توهم بزرگ اینقدر قوی مانده است شفقت رنوار، پیام ضد جنگ فیلم را تضعیف نمی کند و آن را قوی تر می کند. اگر دشمن انسان است پس خود جنگ اوضاع فاجعه تری پیدا می کند.
فیلمبرداری، تدوین، طراحی صحنه و نکات تولید
فیلمبرداری سیاه و سفید کریستین مترا، به فیلم وضوحی بدون تخت شدن می دهد. نسبت تصویر 1.33 به پویایی گروه کمک می کند افراد دور میز جمع می شوند به ورودی ها تکیه می دهند و در راهروهای بسته حرکت می کنند در جایی که هر محل قرارگیری، رتبه، شخصیت و فاصله احساسی خاصی را به بیننده منتقل می کند.
تدوین فیلم توسط مارگریت رنوار از ملودراما پرهیز کرده است صحنه ها معمولا به قدر کافی طول می کشند تا هر نگاه و مکث اهمیت پیدا کند. این ریتم برای اومانیسم رنوار اهمیت دارد. فیلم فقط برای پیشبرد داستان کات نمیزند بلکه برای لحظه گوش دادن کاراکتر، لحظه مکث، فهمیدن یا خودداری از فهمیدن به هم دیگر کات می خورند.
طراحی لباس و صحنه به همان اندازه مهم است. یونیفورم ها علاوه بر رتبه، شکنندگی شخصیت را نیز نشان می دهند. حضور سخت روفنشتاین او را تبدیل به یک مجسمه زنده می کند. لباس های زندانیان به بداهه پردازی، بقا و تغییر چهره مرتبط است. فضا ها هیچوقت خنثی نیستند اتاق غذاخوری تبدیل به صحنه سیاسی می شود و خوابگاه زندان تبدیل به تئاتر، و یک دژ تبدیل به موزه ارزش های مرده.
مطالعه بیشتر: تعادل در ترکیب بندی
مضمون فیلم، توهم بزرگ از جنگ، طبقه و تمدن
یکی از بهترین عناوین فیلم تاریخ سینما متعلق به این فیلم است. معنای دقیق توهم بزرگ چیست؟ ممکنه رنوار به این دلیل این عنوان را روی فیلم گذاشته باشد که بیننده را در باور به اینکه که جنگ می تواند مشکلات سیاسی را حل کند به شک بیندازد یا شاید توهم بزرگ به این معناست که هویت ملی قوی تر از ارتباطات انسانیست. یا اینکه شرافت آریستوکرات میتونه خشونت دنیای مدرن را تحمل و بقا پیدا کند. و شاید حتی به این معناست که اروپا به قدری متمدن است که مصیبت خود را دوباره تکرار نکند.
رنوار از اینکه از عنوان فیلم یک معنی برداشت شود اجتناب کرد و این یکی از دلایلیست که این فیلم به این خوبی باقی مانده است چرا که درباره یک زخم باز صحبت می کند.
توهم مرکزی که رنوار بدنبال بیان آن است اینه که که تاریخ معنا و منطق ندارد. زندانیا با شوخی، هوش و مهربانی با هم برخورد می کنند در حالی که درون مصیبتی افتاده اند که هیچکدامشان توان کنترل کردنش را ندارند. فیلم متوجه می شود که مردم می توانند به داخل سیستم های نانجیب فرو بروند که این پیام ترسناک تر از یک تقسیم بندی ساده بین خوب و بد است.
چرا توهم بزرگ ارزش دیدن دارد
توهم بزرگ حتی در دنیای امروز نیز اهمیت دارد چرا که می داند جنگ ها یلی قبل از شروع خشونت، آغاز می شود. توهم بزرگ با داستان هایی که ملت ها برای خود تعریف می کنند شروع می کند غرور طبقات اجتماعی ، تعصبات نژادی، تخیلات سیاسی، شرافت نظامی، و شکست در انسان دیدن دشمن را نشان می دهد. فیلم رنوار آرامش ساده ارائه نمی دهد هرچند لحظه هایی از لطف، انسانیت و امید را به تصویر می کشد اما هرگز وانمود نمی کند که چنین لحظه هایی برای متوقف کردن روند تاریخ کافیست.
یکی دیگر از جنبه های مهم فیلم ایجاد ژانر فیلم های فرار از زندان است. فیلم های زیادی بعد از توهم بزرگ، درباره اسارت، فرار و انفرادی دوران جنگ ساخته شدند که البته اکثر آن ها وابسته تعلیق، فداکاری و مقاومت مردانه بوده است. رنوار از این عناصر در فیلم خود استفاده کرد اما از نظر رنوار فرار فقط جنبه فیزیکی ندارد بلکه سوال بزرگتر این است که آیا انسان ها می توانند از توهمی که آن ها را دوباره به جنگ می فرستد فرار کنند یا خیر.
بیشتر بخوانید: 7 جمله از کامو درباره پوچی
نتیجه گیری، شاهکاری درباره شفقت و اعلان خطر
توهم بزرگ ساخته ژان رنوار جز شاهکار های تاریخ سینماست چرا که هم مهربان و هم تکان دهندست. توهم بزرگ به دوستی، مهربانی، شوخ طبعی و انسانیت مشترک باور دارد اما در عین حال می داند که این عناصر وقتی تاریخ خشن شود چقدر شکننده هستند. عظمت توهم بزرگ در این است که در مرز تضاد ها قرار می گیرد یک فیلم ضد جنگ است بدون اینکه جنگ را ساده سازی کند احساسیست بدون اینکه سانتی مانتال بشود و سیاسیست بدون اینکه پروپآگاندا شود و امروز این فیلم جز آثار کلاسیک سینماست بدون اینکه زبان و بیان فیلم برای بیننده امروزی مرده به نظر برسد.
برای کسانی که میخوان اولین فیلم خود از رنوار را ببینند توهم بزرگ نقطه شروع عالیست. این فیلم استعداد وی در حرکت، بازیگیری، و ساختن پیچیدگی های اخلاقی را نشان می دهد برای افراد علاقمند به تاریخ سینما، این فیلم بهترین فیلم دهه 30 سینمای فرانسست و به جرات یکی از بهترین فیلم های تاریخ سینما و مهمترین اثر ضد جنگ تاریخ سینماست. در آخر توهم بزرگ رنوار از ما نمیخواهد که انسانیت را بخاطر بیگناه بودن دوست داشته باشیم بلکه از ما میخواهد به انسان شفقت داشته باشیم چرا که آسیب پذیر، جدا شده، ساده لوح، بخشنده و همیشه در خطر تخریب خویشتن است.